Gỗ bách vàng: loại gỗ thơm quý hiếm hơn cả hoàng đàn tuyết

Số lượng cây trưởng thành còn rất ít và đang bị khai thác theo hình thức huỷ diệt, làm cạn kiệt tài nguyên và mất dần nguồn gen quý. Vì vậy việc bảo tồn và phát triển cây gỗ bách vàng ở các tỉnh miền núi phía Bắc là rất cần thiết.

1. Cây bách vàng (hoàng đàn vàng)

Bách vàng hay còn gọi là Bách vàng Việt Nam, Hoàng đàn vàng, có pháp danh khoa học là Callitropsis vietnamensis, đây là một loài thực vật quý hiếm thuộc chi Hoàng đàn. Vì là loài có ít hơn 1000 cây trong tự nhiên nên bách vàng là một trong những loài cây lá kim hiếm nhất và có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất trên thế giới.

  • Tên gọi: Bách vàng, bách vàng Việt Nam, hoàng đàn vàng, trắc bách Quản Bạ
  • Pháp danh khoa học: Callitropsis vietnamensis
  • Chi: Hoàng đàn (Cupressus)
  • Họ: Hoàng đàn (Cupressaceae)
Cây bách vàng non
Cây bách vàng còn non

Bách vàng là loài thực vật đặc hữu quý hiếm mới được ghi nhận những năm gần đây. Vào năm 1999, loài cây lá kim quý hiếm này lần đầu tiên được phát hiện thấy trên các dãy núi đá vôi tại huyện Quản Bạ, Hà Giang, bởi Viện Điều tra quy hoạch rừng dưới dưới tên là Trắc bách Quản Bạ. Nhưng tới 2002, bách vàng mới được ghi nhận là phân loài mới, được phát hiện ở một số tỉnh miền núi phía bắc Việt Nam và sau đó là ở Quảng Tây, Trung Quốc vào năm 2013.

2. Đặc điểm cây gỗ bách vàng (hoàng đàn vàng)

Tương tự như các loài hoàng đàn, bách vàng là loài ưa nắng, thường mọc ở các dãy đá vôi cheo leo ở độ cao từ 700-1500m. Cây gỗ bách vàng ít khi cao hơn 10-15 m, với đường kính thân 0,4-0,7m. Vỏ cây có màu từ tía đến nâu đỏ, nhẵn và mỏng ở cành, trên thân bong tróc thành từng vảy và dải mỏng; trên thân cây lớn hơn có màu từ nâu đến nâu xám, mềm và có nhiều sợi, bong ra thành nhiều dải mỏng.

Cây bách vàng tại khu vực giáp ranh giữa xã Phiêng Luông (tỉnh Hà Giang, huyện Bắc Mê) và xã Sinh Long (tỉnh Tuyên Quang, huyện Na Hang)
Cây bách vàng tại khu vực giáp ranh giữa xã Phiêng Luông (tỉnh Hà Giang, huyện Bắc Mê) và xã Sinh Long (tỉnh Tuyên Quang, huyện Na Hang)

Bách vàng cũng là loài sinh trưởng rất chậm và khả năng tái sinh khá kém. Tại hiện trường thực tế, bách vàng có ra nón và kết hạt nhưng rất hiếm tìm thấy cây con tái sinh. Như vậy cho dù khoanh vùng bảo vệ tốt, loài này vẫn đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Theo tiêu chuẩn của IUCN, bách vàng cũng được xếp vào cấp độ CR – cực kỳ nguy cấp, có nguy cơ tuyệt chủng.

Cây bách vàng trên một dãy đá vôi ở độ cao 1200-1250 m so với mực nước biển ở tỉnh Cao Bằng, huyện Bảo Lạc, xã Hồng An, thôn Mì Lũng
Cây bách vàng trên một dãy đá vôi ở độ cao 1200-1250 m so với mực nước biển ở tỉnh Cao Bằng, huyện Bảo Lạc, xã Hồng An, thôn Mì Lũng

3. Phân bổ tự nhiên của loài bách vàng (hoàng đàn vàng)

Trong rừng tự nhiên, Bách vàng mọc ở trên những dãy đá vôi trong các khu rừng nguyên sinh, mọc chung với một số loại cây lá kim quý hiếm khác như Dẻ tùng Vân Nam (Amenotaxus yunnanensis), Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia), Thông đỏ Trung Quốc (Taxus chinensis).

Cây bách vàng ở Cao Bằng, huyện Bảo Lạc, xã Hồng An, thôn Mi Lũng
Cây bách vàng ở Cao Bằng, huyện Bảo Lạc, xã Hồng An, thôn Mi Lũng

Ở nước ta, các quần thể nhỏ cây gỗ bách vàng mọc rải rác tại một số huyện Quản Bạ, huyện Yên Minh, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Một  số quần thể nhỏ phát hiện tại huyện Bảo Lạc, huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng. Quần thể lớn nhất được Trung tâm Bảo tồn Thực vật phát hiện vào tháng 9 năm 2011 tại khu vực giáp ranh Na Hang, Tuyên Quang và Hà Giang.

  • Tại Hà Giang: khoảng 100 cây trưởng thành, 10-15 cây cao khoảng 30-40cm, không phát hiện cây con, khả năng tái sinh rất thấp
  • Tại Cao Bằng: khoảng 50 cây trưởng thành, cao khoảng 10-12m, ít cây non, khả năng tái sinh thấp

4. Giá trị kinh tế của gỗ bách vàng (hoàng đàn vàng)

Từ xa xưa, gỗ bách vàng đã được người địa phương sử dụng để làm vật liệu xây dựng cho các ngôi nhà, trang trại. Do có mùi thơm nồng, lưu hương lâu, người dân địa phương cũng dùng gỗ Bách vàng làm quan tài. Họ tin rằng mùi hương của Bách vàng có thể giữ được xác không bị hỏng.

Chính vì vậy mà những cây bách vàng lớn ở thấp hầu như đã bị đốn hạ hoàn toàn. Cùng với đó là các nạn cháy rừng, khai thác rừng một cách tận diệt, cùng nạn buôn gỗ lậu cũng khiến số lượng cây gỗ bách vàng giảm sút nghiêm trọng.

Gỗ bách vàng
Phôi gỗ bách vàng

Hiện nay, chỉ còn các cây gỗ bách vàng tự nhiên mọc cheo leo trên các đỉnh núi đá vôi, khó tiếp cận còn sót lại được nhà nước bảo vệ. Vì vậy, để sưu tập được một phôi gỗ bách vàng là cực kì hiếm và giá trị.

Tác phẩm điêu khắc từ nu gỗ bách vàng
Tác phẩm điêu khắc từ nu gỗ bách vàng

Gỗ bách vàng được đánh giá khá cao, chất gỗ cứng, màu vàng nâu, có mùi thơm nồng tương tự gỗ ngọc am hay gỗ hoàng đàn nên sử dụng trong chế tác đồ mỹ nghệ, vòng tay, tràng hạt phong thủy,…có giá trị sưu tập rất cao. Độ cứng gỗ vừa phải nên gỗ bách vàng có thể dễ dàng chế tác các tác phẩm điêu khác tinh xảo. Cùng với sự quý hiếm, giá trị của gỗ bách vàng cũng không thua kém gì gỗ hoàng đàn.

Với nhiều giá trị về kinh tế, cùng với nguy cơ tuyệt chủng, gỗ bách vàng đã được nhà nước và các tổ chức khuyến khích nhân giống và bảo tồn. Đã có nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước về phương pháp nhân giống và bảo tồn loài bách vàng. Hi vọng, trong tương lai gần có thể phát triển loài một cách rộng rãi


Tài liệu tham khảo:

  • Tài liệu “Bách vàng” – tại Wikipedia
  • Tài liệu: “Mapping and assessment of Xanthocyparis vietnamensis subpopulations in Cao Bang, Ha Giang and Lang Son provinces (Vietnam)” của nhà thực vật học L.V. Averyanov

One thought on “Gỗ bách vàng: loại gỗ thơm quý hiếm hơn cả hoàng đàn tuyết

Trả lời

Your email address will not be published.